قەیرانی ئاو، ئاڵنگارییەکی کپ و بێ دەنگ

د. مەدیحە سۆفی

---

گرنگترین سامانە سروشتییەکان، کە بۆ بنیاتنانی شارستانییەت، ژیاری زیندەوەر، ئابووری، پیشەسازی و تەکنەلۆژیا لە هەموو سامانەکانیتر گرنگترە؛ ئاوە، کەمبوونەوەی ئەم سامانەش لە بەر چەندەها هۆکار، بەتایبەتی لەگەڵ زیادبوونی دانیشتوان و گۆڕانی کەشوهەوا، دەبێتە کێشەیەکی سەرەکی لە جیهاندا، ناوەندی جیهان بۆ سامانە سروشتییەکان World Resources Institute ( WRI ) لە میانەی توێژینەوەیەکی زۆر چڕ و ورددا، دەرئەنجامەکانی خۆی بڵاوکردووەتەوە، ئەم توێژینەوەیە بنکۆڵی لە داهاتووی 167 وڵاتدا بۆ ساڵی 2020, 2030, 2040، لەمەڕ دۆخی ئاو و کێشەی ئاودا، کردووە.

لەو توێژینەوەیەدا هەندێ دەرئەنجامی نەرێنی دەرکەوتوون، کە دەتوانرێ لە چەند خاڵێکدا کورت بکرێنەوە، لەوانە:

1. بەپێی ئەو بەدواداچوونە 33 وڵات لە کۆی ئەو 167 وڵاتە، لە 2040دا روبەرووی قەیرانی سەختی کەم ئاوی دەبنەوە، لەوانە شیلی، ئیسلاند، نامیبیا و بوتسڤانا لە هەموویان زیاتر.
2. هەوەها 14 وڵات لەو 33 وڵاتەی کە تووشی کێشەی کەم ئاوی دەبن، دەکەونە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، لەو چواردە وڵاتە نۆ وڵاتی قەیرانی ئاوی سەختتر دەبێت ئەوانیش: بەحڕێن، کوێت، فەڵەستین، قەتەر، ئیماراتی عەرەبی، ئیسرائیل، مەملەکەتی سعودیە، عومان و لوبنانن[[1]]
3. لەم توێژینەوەیەدا پێوەری پێنج بۆ ناهەموارترین ڕوبەڕووبوونەوەی قەیرانی ئاو خەمڵێنراوە (وەکو لە لیستەکەدا هاتووە) عیڕاق پێوەری 4,66ی هەیە، ئەم ریزبەندە هۆشداری تەواو بە دۆخەکە دەدات، کە عیراق چۆن مامەڵە لەگەڵ ئێستا و داهاتووی خۆی دەکات و چ پلانێکی ستراتیژی دەبێت کە بتوانێ ئەو ئاڵنگارییە تێپەڕێنێت.

شارەزا و پسپۆرەکانی ئەو بوارە لە میانەی سیناریۆ و بنکۆڵییەکانیان، چەندەها ساڵە ئەو راستییە دەخەنە ڕوو، کە ماکەکانی گۆڕانی کەشوهەوا کاریگەری لەسەر گۆڕانی دیمۆگرافی، نائارامی کۆمەڵایەتی، ئاوارەی ژینگەیی، تێکچوونی ئاسایشی نیشتیمانی و ئابووریدا هەیە، بەڕای ناوەندی کەشوهەوای نێودەوڵەتی IPCC لە راپۆڕتی ساڵی 2014دا کە زیادبوونی رێژەی ئەو گازانەی کە رۆڵیان هەیە لە قەتیسبوونی گەرمی خۆر لە ئەتمۆسفیری گۆی زەویدا؛ بە ئەگەری زۆر و بۆ دوور مەودا ژیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەخت و نەشیاو دەکەن[[2]]  هەروەها گرژی و توندی لە نێوان وڵاتەکاندا دێنێتە  کایەوە.

قەیرانی ئاو لە عیڕاقدا

ئەو توێژینەوانەی دەکرێن، دەرئەنجامەکانی بە فاکت دەخرێنە ڕوو، زانستیش بە ژمارە کار دەکات و راستییەکان دەخاتە روو و ژمارەش پێوەری ئەو دەرئەنجامانەیە، دەرخستنی ئەو دەرئەنجامانەش بۆ ئەوەیە ئامادەکاری بۆ روبەڕووبوونەوەی ئەو قەیران و کێشانە بکرێ، کە بەئەگەری زۆرەوە سەرهەڵدەدەن، یا رێکارە تەکنۆلۆژییەکان بۆ کەمکردنەوەی زیان و گونجان لەگەڵ ئەو پێشهاتانە بگیرێتەبەر، لە میانەی ئەو توێژینەوەیەی ئاماژەی پێدراوە، عیڕاق لە پێوەری پێنج پلە، کە ناهەموارترین ئاستی روبەڕووبوونەوەی کێشەی ئاوە؛ ئەو وڵاتە ئاستی 4,66 پلەی هەیە، واتە ئەم وڵاتە دەبێ ئەو کێشەیە بکاتە کرۆکی کار و پلانەکانی، لەسەر ئاستی سیاسی و ئابووری و ئیکۆلۆژی خۆی،  ئەگەر نا دەبێ ئامادەی تێکچوونی ئاسایشی نیشتیمانی و دیمۆگرافی خۆی بێت.

زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان، بەتایبەتی لە هەندێ وڵاتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا وەکو عیڕاق و سوریا، یەکێکە لەو هۆکارانەی قەیرانی ئاو توندتر دەکات، سوریا لە ساڵی 1950-2010 ژمارەی دانیشتوانی لە چوار ملیۆنەوە بۆ بیست ملیۆن کەس زیادی کردووە و لە عیڕاقدا لە سالی 1957دا لە شەش ملیۆنەوە بووە بە چل و شەش ملیۆن کەس لە ساڵی 2025دا، ئەمەش هۆکارێکی نێوخۆیی گرنگە بۆ بەرەو تەنگژە چوون و شێواندنی ئارامی نێوخۆ، لەبەر زۆر هۆکار یەکێک لەوانەش قەیرانی ئاو.

لە زۆربەی ناوەندەکانی لێپرسراوێتی و دەسەڵاتە فەڕمییەکاندا، ئەوە دەخوێنرێتەوە؛ کە کێشەی کەمی ئاو وەکو بابەتێکی هەستیار و سەرەکی بۆ بوونەوەر و بەردەوامی ژیانێکی شایستە، سەیر ناکرێت، وا نابینرێت کە قەیرانی ئاو چ کاریگەرییەکی لەسەر تێکچوونی ئاسایشی ئاو، ئاسایشی خۆراک و پاشتر  ئاسایشی نیشتیمانی هەیە، ئەگەر بە وردی لێی بڕوانن دەزانن کە بەفیڕۆچوونی دڵۆپێک ئاو ج کاردانەوەیەکی نەرێنی لەسەر بنەمای ژیاندا دەبێت، بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەم پێشهاتە وا دەکات کە کێشەکە بەبێ چارەسەر و بەبێ هیچ هەنگاونانێکی زانستی وەکو خۆی بمێنێتەوە و لە داهاتوودا دۆخەکە قورستر و سەختتر دەبێت.

لە راپۆڕتێکی نەتەوە یەکگرتووەکاندا هاتووە؛ کە لە ساڵی 2024دا بڵاوبووەتەوە، نزیکەی 2,1 ملیار کەس راستۆخۆ بێ بەشن لە بەکارهێنای ئاوی شیرین بۆ ژیانی رۆژانەیان، وە 3,4 ملیاردیش کەم و کورتی هەیە لە دابین کردنی ئاوی پێویست، وە 1,7 ملیاردیش گومان دەکرێ کە سەرچاوەی ئاوەکەیان ئاوی تەندروست و پاک بێت[[3]] بۆ داهاتووش ئەم ژمارانە بە دڵنیاییەوە زیاتر و وڵاتی زۆرتریش دەگرێتەوە.

وڵاتێک چەندە بەهێز بێت؛ بێ ئاوی دەیڕوخێنێت، ئەم بابەتە زۆر جار دەبێتە فشاری سیاسی بۆ روخانی پێکهاتەیەک یا وڵاتێک، نووسەری کوردی سۆڤێتی (عەرەبی شەمۆ) لە ساڵی ١٩٦٦دا داستانی قەڵای دمدمی بە زمانی کوردی و پیتی سلاڤی، لە یەریڤان بڵاوکردەوە، باس لە ئازایەتی و قارەمانێتی کورد دەکات دژ بە شا عەباسی سەفەوی، لە زنجیرەیەک هەوڵی داگیرکردنی قەڵاکە؛ لەشکری شا عەباس بەردەوام شکست دەهێنێ، دواجار بە گرتنەوەی سەرچاوەی ئاوی کارێزەکە و لەناوچوونی سوپا و خەڵکی نێو قەڵاکە لە توینوا، توانرا قەڵاکە داگیر بکرێ. ئاو شاخوێنبەری شارستانێتی و هێز و ئاڵنگارییە، کە نەبوو شورای هەموو تواناکانی ئەو دەوڵەتە دەڕوخێت.

پەراوێزەکان

1. https://www.wri.org/insights/ranking-worlds-most-water-stressed-countries-2040
2. https://www.sueddeutsche.de/wissen/ausloeser-von-krisen-was-der-syrische-buergerkrieg-mit-dem-klimawandel-zu-tun-hat-1.2377566
3. https://www.sueddeutsche.de/wissen/ausloeser-von-krisen-was-der-syrische-buergerkrieg-mit-dem-klimawandel-zu-tun-hat-1.2377566

---

[1] https://www.wri.org/insights/ranking-worlds-most-water-stressed-countries-2040

[2] https://www.sueddeutsche.de/wissen/ausloeser-von-krisen-was-der-syrische-buergerkrieg-mit-dem-klimawandel-zu-tun-hat-1.2377566

[3] https://www.sueddeutsche.de/wissen/ausloeser-von-krisen-was-der-syrische-buergerkrieg-mit-dem-klimawandel-zu-tun-hat-1.2377566

Images: https://pixabay.com/fr/

• oliwiaprzecherska-water

#مەدیحە_سۆفی